فریم درام ها و یا به اصطلاح، کوبه ای های قابی شکل دسته ای از خانواده ی ممبرونوفن یا پوست صداهای یک طرفه می باشند که اغلب ظاهر ساده ای دارند و اکثرا از جمله ی سازهای باستانی هستند. از این دسته می توان به سازهای دایره (سازی ایرانی-آذری)، بندیر مربوط به کشور ترکیه، تار مربوط به شمال آفریقا، بودران مربوط به کشور ایرلند و پنداریک (سازی ابداعی) اشاره کرد که در ادامه معرفی سایر هم خانواده های دف صورت می گیرد.

  • دایره

فریم درامی با قدمت چندین هزار ساله مربوط به فلات ایران است. دایره یک از سازهای کوبه ای طوق دار است. این ساز که هم خانواده دف است، در بسیاری از مناطق ایران و کشورهای همسایه مورد استفاده قرار می گیرد. تفاوت این دو در آن است که دف معمولا دارای زنجیرهای کوچکی است که به دیواره چوبین آن نصب شده ولی دایره حلقه های تک دارد. همچنین دایره از دف کوچکتر است. این خصوصیات صدای این دو را متفاوت می کند. دایره غیر از ایران در کشورهایی همچون افغانستان، آذربایجان، ازبکستان، تاجیکستان و نواحی اویغورنشین چین رواج دارد. دایره که سازی همراهی کننده محسوب می شود، در چند دهه اخیر پیشرفت خوبی داشته است و یکی از قویترین نوازندگان آن، لطیف طهماسبی زاده است که گرچه در بین ایرانی های غیرآذری شناخته شده نیست، از تکنوازان بسیار دایره است. کمه ی دایره از چوب است و پوست آن معمولا از بز یا ماهی. گرچه امروزه روی آن طلق های مصنوعی نیز کشیده می شود.

در موسیقی آذربایجان، خوانندگان عموما دایره را در حین اجرا کنار صورت خود نگه می دارند تا بازگشت صدای خود را بشنوند. اما این ساز در نقش تکنواز می تواند بسیار قوی ظاهر شود و قبل از ورود دف به موسیقی سنتی ایران، دایره در کنار تنبک نقش ریتمیک مهمی داشت که در دست بزرگانی همچون زنده یاد استاد محمود فرنام دیده می شود و از اساتید حال حاضر می توان به استاد وحید اسدالهی اشاره نمود.

dayere

  • کانجیرا

این ساز از خانواده سازهای کوبه ای و در واقع نوعی دایره زنگی می باشدکه اصالتا متعلق به جنوب هندوستان است. کانجیرا در درجه اول به عنوان ساز جانبی در موسیقی کارناتیک به کار می رود که نوعی موسیقی کلاسیک هندی می باشد. قدمت استفاده از این ساز به سال 1880 باز می گردد و از سال 1930 به موسیقی کلاسیک اضافه شده است. نمونه های اولیه ی آن دارای قدمت تاریخی است و فقط در موسیقی مذهبی جنوب هند مورد استفاده قرار می گرفته است. همانند تمبورین غربی این ساز نیز از یک حاشیه دایره ای تشکیل شده است که جنس آن از چوب درخت جک فروت می باشد با عرض 9-7 اینچ و ضخامت 4-2 اینچ. یک طرف آن به وسیله طلقی از جنس پوست بزمچه بنگالی پوشانده شده است و طرف دیگر آن باز می باشد. در اطراف آن هم تکه های فلزی یا سکه مانند آویزان است که صدای زنگدار خاصی را تولید می کند.

برای نواختن این ساز از انگشتان دست راست استفاده می شود و با انگشتان دست چپ هم می توان با تن صدای تولیدی بازی کرد. این ساز از نظر نوازندگی نیاز به تمرین زیاد و تسلط بر انگشتان دست راست دارد و در ایران همچنان شناخت زیادی نسبت به آن وجود ندارد. از نوازندگان چیره دست این ساز می توان به سیلوا گانش اشاره کرد.

kanj

kanjira

  • ریک

این ساز فریم درامی کوچکتر از دایره است که پیدایش آنرا اکثرا در مصر می دانند ولی به طور کلی در دنیای موسیقی عرب نقش خیلی مهمی را ایفا می کند . در ترکیه این ساز را با نام  تف” Tef” می شناسند و امروزه در کشورهای غیر عرب زبان نیز مورد استفاده قرار می گیرد. ریک دارای چند سنجک جفتی در اطراف کمانه ی خود می باشد و در گذشته با پوست ماهی ساخته می شده که امروزه نمونه های پوست مصنوعی آن رایج تر است. این ساز عموما در گروه های سنتی عربی_ترکی، در کنار بندیر و داربوکا قرار میگیرد و تکنیک ها و سونوریته ی زیبا و تاثیر گذاری دارد. استاد محمت آکاتای یکی از برجسته ترین نوازندگان این ساز می باشد.

r

riq

  • تامبوریم

کوچکترین عضو خانواده ی فریم درام ها می باشد با تباری از آمریکای لاتین. تامبوریم ساز کوچکی است که معمولا تنها 15 سانتیمتر قطر دارد. تامبوریم که نباید با تامبورین اشتباه گرفته شود، گونه ای دیگر از موسیقی سامبا به شمار می آید و مانند تامبورین جزء سازهای کوبه ای طوق دار است جز اینکه این ساز حلقه های فلزی ندارد و به وسیله استیک با یک دست (معمولا دست راست) نواخته می شود. گروه متوسط سامبا می تواند 70 نوازنده تامبوریم داشته باشد. این ساز کوبه ای که دارای صدایی زیر است در برابر ریتم اصلی سوردو، نت های آکسان دار را می نوازد.

تامبوریم یک فریم درام کوچک برزیلی است که الهام گرفته از سازهای پرتغالی و افریقایی می باشد. قاب ساز 6 اینچ است و ممکن است از فلز، پلاستیکی یا چوب ساخته شده باشد. سر آن به طور معمول از نایلون ساخته شده است و بسیار محکم تنظیم شده است تا اطمینان حاصل شود که ضربات باعث جدا شدن آن نمی شود. تامبوریم در بسیاری از ژانرهای موسیقی برزیل مورد استفاده قرار می گیرد که اغلب با سامبا و پاگود ارتباط دارد. همچنین در Bosa nova، Chorinho و ریتم های فولکلور شمال شرقی برزیل مانند Cucumbi نیز استفاده می شود.

در کارناوال های برزیلی وظیفه ی اصلی تولید صدای زیر و تاثیرگذار بر عهده تامبوریم است که در کنار سایر سازها و ادوات موسیقی برزیلی مانند طبل های سوردو، رپانکی، آگوگو و… ایفای نقش می کند. این ساز به عنوان ساز تکنواز مورد استفاده قرار نمی گیرد و دامنه ی صوتی محدودی دارد.

tam

  • پاندیرو

یکی از خوش صداترین دایره زنگی های جهان پاندیروی برزیلی است که عموما از دایره ی ایرانی کوچکتر است. پاندیرو (با تلفظ پان-دار-او) پیروی برزیلی ها از تامبورین است. با توجه به روایت های مختلف، پاندیرو ساز ملی برزیل است. این ساز بخش جدانشدنی جشن سالانه ی ماردی گراس است و در همه سبک های موسیقی برزیلی نیز موسیقی راک، فانک و پاپ نیز استفاده می شود.

نوع سنج های به کار گرفته شده در این ساز با نمونه های مشابه آن تفاوت دارد. این ساز با یک دست نواخته می شود و تکنیک های بسیار جالبی دارد که می تواند به عنوان ساز تکنواز مورد استفاده قرار گیرد.

pan

pandiro

  • بندیر

سازی شبیه به دف ایرانی ولی بدون حلقه است که در موسیقی ترکیه و کشورهای عربی مورد استفاده قرار می گیرد. این ساز اصالتا در موسیقی صوفی شهر قونیه در ترکیه نواخته می شود که آن را با دو دست یا در بین دو پا روی زمین قرار داده و می نوازند و یا مانند دف در آسمان گرفته و نواخته می شود. از ویژگی های صوتی این ساز صدای بم و تاثیر گذار آن بوده که فضایی رمز آلود و معنوی را خلق می کند. این ساز در ایران نیز مورد استفاده قرار می گیرد و مخصوصا نوازندگان تنبک همچون استاد پژمان حدادی از این ساز در ترکیب موسیقی ایرانی بسیار بهره گرفته اند.

bendir

  • تار

یکی از فریم درام های بزرگ تار نام دارد که هیچ ارتباطی به ساز تار ایرانی ندارد. تار جز خانواده ی سازهای طوق دار از آن آفریقای شمالی است (ساز طوق دار، دارای بدنه ای است که از قطر دهانه ی ساز، کم عمق تر است). تارها بیشتر دارای قطری بین 35 تا 50 سانتی متر هستند. تار به سبب دهانه نازک و بدنه باریکی که دارد، صدای ضعیف تولید می کند که می تواند بسیار مجذوب کننده باشد. ضمنا این ساز در گروه های شرقی کاربرد فراوانی دارد و از نظر ظاهری بسیار شبیه به دف می باشد ولی حلقه ای در آن به کار گرفته نشده است.

این ساز قابلیت های اجرایی بالایی دارد و به تازگی در موسیقی تلفیقی در سطح بین المللی بسیار مورد توجه قرار گرفته است. شیوه تواختن آن هم به روی زانو است و هم در حالتی شبیه دف. این ساز در کشورهای عربی و نقاطی از جنوب ایران نیز متداول است.

t

taar

  • تامبورلو

Tamburello، Tammorra و Tamburo اسم های متفاوت این فریم درام است که بیشتر در کشور ایتالیا و در ناحیه جنوبی آن استفاده شده و خاستگاه این ساز محسوب می شود. پوست این ساز معمولا از پوست گوسفند می باشد. این ساز که از خانواده ی تامبورین و قدمت چند صد ساله دارد و دارای اشکال گوناگونی می باشد که به شهرها و مناطق مختلف ایتالیا مربوط می شود. در عکس های قرن 12 تا 15 به وضوح می توانید این ساز را ببینید که استفاده شده است و همواره در گروه های کوچک و بزرگ ایتالیایی عضو ثابت بوده است.

این ساز با یک دست نواخته می شود و حدودا هم اندازه ی دایره ی آذری است و دارای تکنیک های بسیار زیبا و پیجیده می باشد که به صورت همنواز و تکنواز قابل استفاده است.

tamb

  • بودران

یکی از بزرگترین اعضای خانواده ی فریم درام ها می باشد که مربوط به کشور ایرلند می شود و کمی کوچکتر از دف است. این ساز از داخل، یک صلیب چوبی دارد که برای گرفتن و حمل ساز مورد استفاده قرار می گیرد. گفته می شودکه بودران اصالتا از آن خاورمیانه یا شاید آسیا باشد، امان هیچ کس در این زمینه مطمئن نیست. این ساز به تار مصری شباهت زیادی دارد، برخلاف تار، بودران را با استیکی (دسته چوبی) به نام کی پین می نوازند. این ساز امروزه به عنوان سازی ایرلندی شناخته می شود و به دلیل اینکه بودران تا سال های 60 در موسیقی محلی ایرلندی به کار گرفته نشده بود، مکان این ساز هنوز به گونه ای مورد تردید است.

بودران علاوه بر مضراب یا چوب مخصوص خود، امروزه با انگشتان دست نیز نواخته می شود و متد و شیوه های نوازندگی جالبی برای آن تدوین شده است که قابلیت استفاده در چندین سبک موسیقی را به آن اضافه کرده است. مخصوصا در موسیقی فانک و تلفیقی مدرن، نقش جالبی را می تواند ایفا کرد.

bood

  • پنداریک

جوان ترین عضو خانواده ی فریم درام، پنداریک نام دارد. سازی مشابه به دف ایرانی و دارای ضخامت بیشتری شبیه به بودران ایرلندی که از داخل دارای همان صلیب است و عموما به روی زانو نواخته می شود.

پنداریک ترکیبی از پاندیرو برزیلی، دایره و ریک عربی است. این مدل از ساز دارای قابلیت های صوتی بسیار زیادی می باشد. ایده حکیم لودین به طراحی این ساز منجر شده است که خود از نوازندگان به نام این ساز می باشد. پوست این ساز از پوست بز ساخته شده است و در داخل ساز 4 سنجک (سنج کوچک) تعبیه شده است که صدایی شبیه صدای ریک عربی را دارا می باشد.

این ساز علاوه بر اینکه در گروه نوازی نقش بسیار مهمی دارد، می تواند تکنوازی عالی باشد. استفاده از پنداریک تقریبا در تمام سبک های موسیقی امکان پذیر است و سالانه فستیوال های متعددی در زمینه ی نوازندگی آن برگزار می شود. در ایران روزبه زرعی به تدریس این ساز مشغول است.

pand